STILUS FRACTUS

Nie martw się, kiedyś potrafisz

Zapanowała jakaś dziwna moda na zastępowanie umieć słowem potrafić, i to nawet nie w roli synonimu, ale na siłę. Jednak umieć i potrafić to nie to samo.

Tytuł wpisu, Nie martw się, kiedyś potrafisz (to zrobić), to przykład ze Słownika poprawnej polszczyzny PWN. Tradycyjnie potrafić to synonim nie umieć, ale dać radę, forma dokonana. Dlatego nie tworzy form imiesłowowych i form złożonych w odniesieniu do przyszłości. Zgodnie z tym, co wciąż możemy przeczytać w wydawnictwach poprawnościowych, choćby we wspomnianym słowniku, za błędne należy uznać formy: potrafiąc, potrafiący, będzie potrafił itp. Można stosować to słowo z bezokolicznikiem, a wręcz narzuca się w takich kontekstach jak Potrafi całymi dniami słowem się nie odezwać do dziecka.

Tymczasem autor, który napisze na przykład umiejący, musi się liczyć z tym, że jakiś zbyt pewny siebie strażnik poprawności skomentuje jego tekst słowem Litości… albo nazwie go marnym dziennikarzyną lub stażystą z gimnazjum. Serio, to autentyczny przypadek.

Na siłę umieć słowem potrafić z jakiegoś powodu zastępują również tłumacze, a może też redaktorzy, trudno powiedzieć. Miałem w ręku powieść, w której jedno umieć przypadało chyba na kilkanaście potrafić we wszelkich możliwych, w tym błędnych, wariantach, co miejscami tworzyło rażący nadmiar. Oto przykładowy fragment:

„Dzierżawca to porządny człowiek, wymienialny jak wszyscy inni ludzie, lecz oczy żony, spokojne i przymrużone pośród zmarszczek, patrzą na Enrica, jakby umiały wyczytać z jego twarzy więcej, niż on potrafi wyczytać z jej. Kobieta ma szerokie biodra i silne ręce; piękne ręce potrafiące siać, zbierać, gotować, czyścić, prać […]”.

Nie, potrafić wcale nie jest synonimem umieć, a umieć nie jest formą potoczną, ani nawet mniej książkową, i nie ma powodu, by stosować ją w ostateczności, wyłącznie dla uniknięcia powtórzenia. Nawet jeśli kiedyś rozszerzenie znaczenia słowa potrafić na wszelkie konteksty niedokonane zyska powszechną akceptację, umieć pozostanie tym, czym jest teraz. Ja w każdym razie zawsze będę pisał: umiejąc, umiejący, będzie umiał, a także nie umie kłamać i tak dalej.

WYBRANE WPISY
Tagged in:,