STILUS FRACTUS

Przecinki przed spójnikami

Wbrew temu, czego uczy się dzieci w pierwszych klasach podstawówki, przecinki przed spójnikami stawiamy w bardzo wielu sytuacjach.

Później, kiedy do czytanek dochodzą zdania złożone, najwyraźniej nie uczula się na wyjątki, skoro na przykład dziennikarze i tłumacze powszechnie pomijają przecinki przed i, lub itp. w najbardziej oczywistych przypadkach, tam gdzie są wręcz obowiązkowe. Czasem robią tak nawet ci, którzy mają ich poprawiać.

Kiedy musimy lub możemy postawić przecinek przed spójnikiem

Ta pierwsza reguła, którą poznają dzieci, w istocie dotyczy spójników łączących człony zdania będące na tym samym poziomie współrzędności. Nie dotyczy między innymi członów podrzędnych w środku zdania nadrzędnego, w tym opartych na imiesłowie współczesnym, dopowiedzeń, wtrąceń. Brak przecinka w takich sytuacjach może wręcz diametralnie zmienić sens wypowiedzi. Porównajmy:

Powiedziała, żeby się odwróciła i wyszła.

Powiedziała, żeby się odwróciła, i wyszła.

W każdym z tych przypadków kto inny wychodzi! Pierwsze zdanie może oznaczać choćby „W tył zwrot i wynocha!”, a drugie – „Odwróć się, wychodzę”. Inne przykłady:

Oddajemy dziś cześć tym, którzy polegli, i tym, którzy przeżyli.

Przecinkami wydzielamy także podrzędne zdania imiesłowowe, nawet jeśli zaczynają się od spójnika. (Od ponad 20 lat zgodnie z zaleceniami Komisji Kultury Języka wydzielamy w ten sposób również samotne imiesłowy współczesne).

Leciał wysoko nad drzewami, drąc się w niebogłosy, i wypatrywał ofiary.

Szedł, kulejąc, i nucił pod nosem.

Przecinkiem lub przecinkami wydzielamy także wtrącenia i dopowiedzenia:

Smaż na patelni, najlepiej na maśle, lub piecz w piekarniku.

Paweł Stekowski, prezes zarządu, i Marek Ragocki, wiceprezes, odmówili komentarza.

Zrobił wszystko, i to perfekcyjnie, w zaledwie kilka minut.

Zabił więźnia z zimną krwią, lub raczej zamordował.

Nigdy tego nie zrobił, ani nawet nie próbował.

Wystarczy podgrzać, i gotowe!

Niezależnie od obecności spójnika przecinkiem oddzielamy także człony zdania warunkowego:

Jeśli to zrobisz, i dwudziestu kumpli ci nie pomoże.

Przecinek przed i można także postawić przed członem wynikowym, zwłaszcza gdy jego brak mógłby wywołać wątpliwości co do intencji piszącego:

Świeci słońce i dzieci biegają po podwórku.

Świeci słońce, i dzieci biegają po podwórku.

Przecinek w drugim zdaniu podkreśla, że dzieci biegają dlatego, że jest ciepło.

Powszechnie znany jest właściwie tylko nakaz stawiania przecinka przed spójnikiem powtórzonym na tym samym poziomie współrzędności:

I my, i wy jesteśmy po tej samej stronie.

Zapytał, czy napiję się herbaty czy kawy, czy wody.

Warto zauważyć, że w drugim zdaniu pierwsza partykuła czy pełni wyłącznie funkcję rozłączną i dopiero jej drugie wystąpienie traktujemy jako powtórzenie. Brak przecinka lub jego obecność w takich sytuacjach może sugerować różny sens, co pokazują dalsze przykłady. Uwaga: reguła ta nie dotyczy sytuacji, w których nie występuje współrzędność obu spójników:

Wyprowadził psa i kupił papierosy i zapałki.

Zgubił drogę i jeszcze długo klął i złorzeczył.

Szara strefa

Reguła dotycząca funkcji rozłącznej spójników i występującej w ich roli partykuły czy miejscami jest niejasna. Oto przykład z Podręcznika polskiej interpunkcji profesora Edwarda Polańskiego i Marka Szopy:

Ćwiczył zawsze, czy był zdrowy, czy chory.

Rodzice pytali mnie, czy jesteś zdrowy czy chory.

Ten sam profesor Polański we wstępie (o ortografii i interpunkcji) do Wielkiego słownika ortograficznego PWN zamienia w obu przykładach przecinki miejscami:

Ćwiczył zawsze, czy był zdrowy czy chory.

Rodzice pytali mnie, czy jesteś zdrowy, czy chory.

Nawet udałem się z tym problemem do Poradni językowej PWN-u i oto co odpowiedział mi profesor Mirosław Bańko:

„Zasada dotycząca interpunkcji w konstrukcjach z powtórzoną partykułą czy jest niejasna, dlatego zawsze doradzam, aby w ich wypadku postępować tak samo, jak w wypadku powtórzonych spójników z grupy ilubani, tzn. każdy powtórzony spójnik (równorzędny wobec pozostałych) poprzedzać przecinkiem”.

Na pewno w jednym z cytowanych źródeł popełniono błąd, być może przez zamieszanie w wyniku nadgorliwości jakiegoś redaktora, nie wiem, ale jak inaczej wytłumaczyć taką woltę? Moim zdaniem przecinki prawidłowo postawiono w pierwszej parze przykładów, zwłaszcza że wtedy interpunkcja byłaby w nich spójna z innymi. A zatem:

Ćwiczył zawsze, czy był zdrowy, czy chory. (= Ćwiczył, gdy był zdrowy i chory. Podobnie jak w zdaniu: Czy słońce, czy mróz – ćwiczył zawsze).

Rodzice pytali mnie, czy jesteś zdrowy czy chory. (= Rozmówca jest zdrowy lub chory).

Tak samo:

Rodzice pytali mnie, czy byłem w kinie, czy w teatrze… (= Pytali mnie, czy byłem w kinie, a może w teatrze, a może jeszcze gdzie indziej).

Rodzice pytali mnie, czy byłem w kinie czy w teatrze. (= Pytali, czy wybrałem kino czy teatr).

Jest jeszcze jedna ogólna zasada: przecinek należy postawić wtedy, gdy jego brak mógłby wprowadzić niejednoznaczność. Oczywiście, w miarę możliwości warto tak zredagować zdanie, by nie trzeba było odchodzić od reguł szczegółowych.

WYBRANE WPISY
Tagged in:,